Wzajemne uzupełnianie się metod neurochirurgicznych i fizjoterapeutycznych w leczeniu spastyczności

Made by humans autorzy:
mgr Marcin Jarczyk, fizjoterapeuta
dr n. med. Jerzy Luszawski, neurochirurg

Spastyczność jest powszechnym problemem u dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi. Ponieważ najczęściej nie mamy wpływu na przyczynę jej powstania, więc staramy się minimalizować jej wpływ na funkcjonowanie dziecka.




Na początku - rehabilitacja.

Pierwszym specjalistą starającym się zmniejszyć spastyczność najczęściej jest rehabilitant. Posługując się metodami takimi jak NDT Bobath, PNF, Vojta i wspomagając dziecko różnorodnym sprzętem i ortezami stara się doprowadzić do kompleksowego rozwoju dziecka jak najbardziej zbliżonego do normy. Obejmuje to wspieranie funkcjonowania układu nerwowego i korektę niekorzystnych zmian w układzie ruchu (mięśnie, kości, stawy, więzadła) wynikającymi z zaburzeń neurologicznych.

Niekiedy nawet największe wysiłki rehabilitanta, rodziców i samego dziecka nie są w stanie pokonać problemów związanych ze spastycznością, gdyż zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) leżące u ich podłoża są nieodwracalne. Wówczas należy rozważyć leczenie operacyjne.

Jeśli spastyczność blokuje postęp rozwojowy - operacja.

Neurochirurgiczne metody redukcji spastyczności obejmują selektywną rizotomię korzeni grzbietowych (selective dorsal rhizotomy - SDR) i neurotomie różnych nerwów obwodowych. Powodują one radykalną zmianę odpowiedzi mięśniowej na sygnały generowane przez mózg. Zaletą tych metod jest działanie najbliżej źródła problemu, pomiędzy zniszczonymi partiami OUN a narządem ruchu. Zwłaszcza rizotomia ma duże znaczenie, ponieważ redukuje spastyczność bez zmniejszania siły mięśniowej - nie nasila niedowładu. Neurochirurdzy zajmują się też implantacją pompy w celu podawania baklofenu - leku obniżającego napięcie mięśniowe - bezpośrednio do płynu mózgowo-rdzeniowego , ale jest to de facto leczenie farmakologiczne, tylko droga podania jest nietypowa.

Po operacji - rehabilitacja jest warunkiem dobrego efektu.

Po operacji staje się możliwe wykorzystanie potencjału rozwojowego dziecka, które nie musi już tracić energii na walkę ze spastycznością. Etap ten wymaga jednak bezwzględnie wsparcia profesjonalisty w dziedzinie rehabilitacji, gdyż operacje neurochirurgiczne powodują radykalną zmianę odpowiedzi mięśniowej na sygnały generowane przez mózg. Jest to szczególnie widoczne po operacji SDR, gdy ustępują problemy wynikające ze spastyczności, ale pojawiają się trudności wynikające ze zmniejszonej ilości informacji proprioceptywnych z kończyn dolnych i pozostają wszystkie problemy związane z niską siłą mięśniową. Przewaga korzyści wynikających z redukcji spastyczności pozwala jednak osiągnąć poprawę rozwoju nie tylko w dziedzinie ruchowej, ale również w innych aspektach funkcjonowania.

Nowa biomechanika tkanek wymaga intensywnej i funkcjonalnej terapii, która ukierunkowana jest na przystosowanie dziecka do nowej sytuacji i wykształcenie nowych umiejętności. Fizjoterapia po SDR mimo, iż zbliżona do tej sprzed zabiegu, musi uwzględniać aktualne potrzeby dziecka i być dostosowana do jego stanu, który zmienia się bardzo szybko. Największe różnice obserwuje się w ciągu kilku tygodni po operacji. dlatego również rehabilitacja musi być na bieżąco modyfikowana i prowadzona pod okiem specjalisty.

W procesie usprawniania po zabiegach neurochirurgicznych celem rehabilitacji jest nauka lokomocji w najlepszym możliwym wzorcu ruchowym. Aby go osiągnąć stosowane są różne metody fizjoterapeutyczne takie jak np. NDT Bobath, PNF, terapia tkanek miękkich, trening chodu na bieżni.

Najważniejsze aspekty fizjoterapii po rizotomii

Wieloletnie doświadczenie zespołu neurochirurgów i rehabilitantów z Górnośląskiego Centrum Zdrowia Dziecka w Katowicach pozwoliło wyszczególnić następujące kluczowe aspekty w rehabilitacji po operacji SDR:

  1. Odzyskanie wystarczającej propriocepcji
    Po zabiegu u dziecka musimy wykształcić poczucie ustawienia kończyn dolnych w przestrzeni oraz nauczyć napinania mięśni bez kontroli wzroku. Posługiwanie się nogami w pierwszym okresie po zabiegu jest zdecydowanie utrudnione i może przysparzać wielu trudności.
  2. Poprawa koordynacji ruchowej i równowagi
    Praca nad selektywnością ruchu kończyn dolnych oraz izolowanymi ruchami kończyn. Równowagę początkowo ćwiczymy w pozycji siadu (np. ćwiczenia reakcji równoważnych na piłce rehabilitacyjnej), klęku a dopiero następnie w staniu i chodzie.
  3. Poprawa siły mięśniowej
    Wzmacnianie mięśni kończyn dolnych, szczególnie mięśni czworogłowych ud, mięśni pośladkowych. Praca nad siłą mięśniową początkowo w pozycjach niskich, a dopiero z czasem w wyższych.
  4. Utrzymanie i poprawa zakresów ruchu Brak spastyczności po zabiegu pozwala na zwiększenie zakresu ruchu w stawach, o ile wcześniej nie doszło do bezwzględnych przykurczów lub dysplazji stawów. Szczególnie często konieczna jest praca na mięśniach kulszowo–goleniowych (poprawa zakresu wyprostu kolana) oraz na mięśniach biodrowo–lędźwiowych (poprawa zakresu wyprostu w stawie biodrowym). Poprawa zakresu ruchów w stawach pozwala w kolejnych etapach rehabilitacji na przyjęcie bardziej prawidłowej pozycji w staniu i lokomocji.
  5. Poprawa w zakresie lokomocji dziecka
    Kiedy siła mięśniowa, równowaga i propriocepcja są wystarczająco dobre zaczynamy naukę lokomocji. Przyjmuje ona różne formy w zależności od stanu dziecka. U dzieci z bardziej ograniczonymi możliwościami będzie to czworakowanie naprzemienne, a u dzieci sprawniejszych nauka chodu. U każdego staramy się wykształcić zdolność lokomocji w najlepszym możliwym dla niego wzorcu ruchowym.
  6. Dobór zaopatrzenia ortopedycznego
    Często po zabiegach neurochirurgicznych konieczne jest wsparcie lokomocji w postaci ortez, które zapewniają prawidłowe ustawienie kończyn dolnych oraz stabilizują staw skokowy zapobiegając jego przeprostowi. W początkowym etapie nauki chodu pacjenci zazwyczaj wymagają również pomocy w postaci balkoników, czwórnogów lub kul łokciowych. Odpowiednio dobrane zaopatrzenie ortotyczne wspiera pacjenta w poruszaniu się w najlepszym możliwym wzorcu.

Podsumowanie

  • spastyczność występuje w schorzeniach o charakterze trwałym, ale nie oznacza to, że jest niezmienna
  • korzyści wynikające z neurochirurgicznej redukcji spastyczności pozwalają osiągnąć poprawę rozwoju nie tylko w dziedzinie ruchowej, ale również w innych aspektach funkcjonowania, przewyższając niedogodności wynikające z charakteru ingerencji operacyjnej
  • kluczowa dla osiągnięcia poprawy stanu chorego jest fizjoterapia, zarówno przed, jak i po operacji
  • jeśli potencjał pacjenta jest duży (brak większych uszkodzeń mózgu, duża motywacja do pracy), a spastyczność uniemożliwia osiągnięcie postępu - należy rozważyć możliwości leczenia operacyjnego - efekty fizjoterapii mogą być znacznie lepsze po zmniejszeniu spastyczności jedną z metod operacyjnych


Autorzy tego artykułu - dr Jerzy Luszawski i mgr Marcin Jarczyk - prowadzą w naszym Centrum wspólne konsultacje specjalnie dla pacjentów zmagających się ze spastycznością.

więcej informacji

umów wizytę w sprawie leczenia spastyczności korzystając z formularza on-line lub skontaktuj się z rejestracją